Collectie

Het Zeeuws Museum bewaart en verzamelt Zeeuws cultureel erfgoed voor mensen van nu en later. Met behulp van de museale collectie verbeelden we verhalen over de samenleving en tonen we historische ontwikkelingen. Collectiestukken zijn een middel om met andere ogen naar jezelf en naar de samenleving te kijken. Door de collectie actief te gebruiken en te delen, helpen we mensen om zich te kunnen verplaatsen in een andere tijd, in een andere wereld en ook in andere gezichtspunten. Mensen worden gestimuleerd zich er blijvend mee te identificeren en nieuwe netwerken en gemeenschappen kunnen dit gebruiken voor hun ontwikkeling.

De meeste objecten zijn niet gemaakt om eeuwenlang mee te kunnen gaan. Een collectie voor de toekomst bewaren gaat dan ook niet vanzelf. Objecten hebben voortdurend aandacht en onderhoud nodig om verval en ouderdomsverschijnselen tegen te gaan. Er wordt dan ook door eigen medewerkers en externe deskundigen doorlopend aan de collectie gewerkt. Daarnaast is aan de collectie nog steeds veel te ontdekken, mede als gevolg van nieuwe onderzoekstechnieken, waardoor nieuwe vragen worden opgeroepen.

De collectie is niet statisch, maar is voortdurend in beweging, door bruiklenen, schenkingen en aankopen. Soms gaat het om tijdelijke aanvullingen in verband met een tentoonstelling, waarvoor het Zeeuws Museum van andere instellingen of particulieren bruiklenen mag ontvangen. Uit de eigen collectie gaan ook regelmatig objecten op reis. Zo kan ook buiten de eigen museummuren en zelfs buiten de provincie van het cultureel erfgoed van Zeeland worden genoten.

BEHOUD EN BEHEER

In een meerjarenproject, uitgevoerd door metaalrestauratoren Iris Mahu en Emma van Duijn, worden de gecorrodeerde en vervuilde etsplaten van graficus en kunstenaar Cor de Wolff (1889-1963) schoongemaakt. Het museum beschikt over een groot aantal van zijn grafiek, textiel- en papierdrukken maar ook van de bijbehorende etsplaten en houtdrukblokken. Het zijn net name deze objecten die in het verleden minder aandacht kregen, lang verpakt zijn geweest in oude kranten en nu door een gerichte behandeling de nalatenschap compleet en toonbaar maken. Binnen het onderzoek naar het leven en werk van Cor de Wolff, gedaan door Questionmark Research, zijn zij belangrijke informatiebronnen.

Overige behandelingen en restauraties in 2025

Iris Mahu Metaalrestauratie:

• Zwaard met zilveren schede, VOC-kamer Middelburg, 1774, collectie Zeeuws Museum, M01-006; De schede vertoonde gescheurde losse delen en het zilver veel vuil aanslag

• Knottenkistje, 1575-1649, bruikleen collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, AB1398; het object vertoonde een groene aanslag van onbekende oorzaak; na verwijdering van de oude laklaag is het schoongemaakt

• Een groot aantal steekwapens uit de etnografica collectie van het Zeeuws Genootschap; metalen onderdelen waren vuil en bedekt met zeer oude vergeelde vernis; er was sprake van loslatende delen en krimping in de schedes

Boekrestauratie De Valk:

• Conservering tekeningen van Vanita Monk / Joke Noest, Provinciale Kunstcollectie Zeeland i.v.m. bruikleen aan galerie A tale of A Tub, Rotterdam

Bijzondere restauratie

Hoe leuk is het als jonge kijkers thuis of via schooltelevisie avonturen beleven die in een schilderij plaatsvinden, terwijl dit eigenlijk ver weg in een museum hangt. Dat is het plezier dat in 2026 plaatsvindt via de avonturen van twee eigenwijze poesjes Pim & Pom, getekend door Fiep Westendorp en uitgezonden via AVROTROS. In 2026 krijgen de Spelende Katjes, geschilderd door Henriette Ronner-Knip in 1894, een hoofdrol in dit programma. Dit schilderij uit de collectie van het Zeeuws Museum hangt in een van de Wonderkamers en is speciaal voor deze presentatie en uitzending gerestaureerd door Atelier Iddi. Het werk komt oorspronkelijk uit het Middelburgs Kunstmuseum en is omstreeks 1964 opgegaan in de kunstcollectie van het Zeeuws Museum. Het doek vertoont duidelijk sporen van de slechte klimaatomstandigheden van het tentoonstellingsgebouw dat van 1887 tot 1961 was gevestigd in de tuin van het Schuttershof in Middelburg. Zichtbare vochtsporen, slechte doekspanning, sterke craquelering en zeer vergeelde vernis brengen het doek in de loop van de jaren uit balans. Door de zorgvuldige restauratie die loopt vanaf het voorjaar tot het najaar van 2025 spelen de katjes weer als vanouds.

Onderzoek

Provinciale subsidie
Dankzij een in de periode 2023-2024 door de Provincie Zeeland beschikbaar gestelde subsidie kan ook in 2025 nog collectie-gerelateerd onderzoek worden uitgevoerd. Deze aanvulling op het eigen zeer beperkte onderzoeksbudget van het Zeeuws Museum wordt gebruikt om het potentieel van de museale collectie beter te kunnen benutten en breder in te zetten. Hiermee kunnen een aantal onderzoeken die in de Collectiewaardering 2022) zijn geïdentificeerd worden uitgevoerd. In het kader van deze subsidie zijn twee onderzoeken afgerond:

• collectie-gerelateerd onderzoek naar kunstenaar Cor de Wolff afgerond door Questionmark Research, en

• onderzoek naar de collectiewerken van kunstenaar Louis Heymans, waarvoor een junior conservator was aangesteld in het kader van het Erfgoedtalent project van detacheringsbureau Vriens Archeo Flex.

Daarnaast is door Iris Mahu Metaalrestauratie verder gewerkt aan het Zeeuws zilveronderzoek, gefinancierd door een onderzoeksbeurs van de Vereniging Rembrandt. In het kader van deze subsidie wordt Zeeuws zilver uit de periode 1750-1800, de periode waaruit de meeste stukken bewaard zijn gebleven, stilistisch vergeleken met vergelijkbare objecten van zilversmeden uit onder meer Den Haag en Amsterdam.

Als trainee bij het Zeeuws Museum heeft Sanne Rossel onderzoek verricht voor de tentoonstelling Bodemjuweeltjes en provenance-onderzoek gedaan naar onder meer objecten uit Afrika en Zuid-Amerika.

In het depot
In 2025 is regelmatig gebruik gemaakt van de mogelijkheid om in het depot van het Zeeuws Museum onderzoek te doen naar de collectie. Dit betreffen onderzoeksactiviteiten van onder meer medewerkers van collega-instellingen en individuele onderzoekers. Zo bezochten medewerkers van het Wereldmuseum uit Rotterdam ons depot voor bestudering van de etnograficacollectie van het Zeeuws Genootschap. Een medewerker van Portable Antiquities of the Netherlands (PAN) liet zich informeren over de archeologische collectie van het Zeeuws Genootschap. Een medewerker van adviesbureau voor archeologie en cultuurhistorie RAAP bezocht het depot in het kader van onderzoek naar Romeinse collecties. Een UCR-student bezocht het depot in het kader van een onderzoeksproject ten behoeve van zijn afstuderen. Een individuele onderzoeker kwam voor de bestudering van munten. Een glas- en keramiekrestaurator bezocht het depot ter voorbereiding op toekomstige keramiekrestauraties.

Lezingen, seminars, trainingen en artikelen

Caroline van Santen, conservator / tentoonstellingsmaker:

• Artikelen: ‘Detectorvondsten en PAN. Bijdragen aan de archeologie’ en ‘Hoe maak je een dopring?’ (co-auteur Harriët van Moolenbroek). In: tentoonstellingsmagazine Bodemjuweeltjes: 28-33 en 42-43 (tevens redacteur), verschenen als bijlage bij Vind Magazine 58.

• Artikel ‘Bodemjuweeltjes, Archeologische sieraden uit Nederlandse bodem’. In: Archeologie Magazine 2025 (4).

• ‘‘Onder ons’ - Bodemjuweeltjes (Zeeuws Museum)’. In: RMO magazine 26 (60): 23-27.

• ‘Het Middelburgse relatienetwerk van Adriaen van de Venne’. In: Archief. Mededelingen van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, 2025 (in druk).

Sanne Rossel, trainee

• Artikelen: ‘Een goudsmid in zijn werkplaats. Sieraden als blijk van Rijkdom en devotie’, ‘Voor de eeuwigheid. Diamanten en de liefde’ en ‘Glans en geloof. Over de betekenis van edelstenen’. In: tentoonstellingsmagazine Bodemjuweeltjes: 12-13, 26-27 en 50-53, verschenen als bijlage bij Vind Magazine 58.

Răzvan-Iulian Rusu, junior conservator

• Artikel ‘Nieuw licht op het leven van een kunstenaar’. In: Tijdschrift Zeeland 2025 (4): 83-89.

Marjan Ruiter, directeur/bestuurder

• Polderhuis Westkapelle. Sessie met vertegenwoordiging vanuit de organisatie t.b.v. SWOT-analyse, 26 februari

• Bestuur Museum Stoomtrein – advies m.b.t. overgang Raad van Toezicht-model

• Ethische Commissie Musea - panelgesprek tijdens seminar Museale schenkingen met onduidelijke of twijfelachtige herkomst

• Contactdag Erfgoed Zeeland; presentatie “Waarom zouden we eigenlijk erfgoed bewaren?” 22 mei

• Vereniging Zeeuwse Musea: Training “Van missie en visie naar strategisch plan”, 25 augustus

• Zeeuwse Onderwijsdag, Onder één vlag. Verbinden en een verdeelde wereld”, 8 oktober

• Contactdag Vereniging Zeeuwse Musea: Wet- en regelgeving, 13 oktober

Roosje Vreeman, medewerker sociale programma’s

• Sistema Musei Toscani per l’Alzheimer, presentatie over impactonderzoek eenZM tijdens online symposium getiteld: Take Part Evaluation Strategies, 25 november

Onderzoek honorair conservatoren Zeeuws Genootschap

Malacologie
In 2025 overleed Peter Moerdijk (66), sinds 2024 honorair conservator malacologie en specialist fossiele schelpen. Hij was bijna elke maandag in het museum aanwezig en bleef, ook tijdens zijn ziekte, publiceren op het gebied van de malacologie. Dankzij zijn eerdere werk verscheen in 2010 het standaardwerk De fossiele schelpen van de Nederlandse kust bij Naturalis. Hij was de beoogde opvolger van Freddy van Nieulande en hoopte na zijn pensionering intensief aan de collectie te werken; zijn overlijden betekent een groot verlies voor de zorg voor de fossiele schelpen.

Herman Nijhuis, eveneens conservator malacologie en specialist tropische schelpen, zette de her-determinatie en herordening voort van de grote en historische collectie tropische schelpen, waarvan de laatste catalogus uit de 19e eeuw dateert. Oude namen werden gecontroleerd, soorten gesplitst en in moderne families ondergebracht, waardoor een nieuwe, goed gedocumenteerde ordening ontstond. Door toenemende weerstand tegen de gevolgen van dit werk voor de registratie besloot hij, na overleg met de voorzitter, zijn werkzaamheden met pijn in het hart te beëindigen. Daarmee is de belangrijke collectie recente tropische schelpen momenteel nu zonder conservator.

Freddy van Nieulande zette zijn werk voort aan het invoegen en etiketteren van zijn omvangrijke, aan het Genootschap geschonken, persoonlijke collectie. Door persoonlijke omstandigheden - waaronder het overlijden van zijn echtgenote - vorderde dit werk langzamer dan gehoopt. Een groot deel van de schelpen heeft echter inmiddels nieuwe etiketten gekregen en afronding wordt in het komende jaar verwacht. Door zijn beperkte aanwezigheid kon hij in 2025 slechts in beperkte mate aandacht besteden aan de schenking van mollusken van Gerrit de Zeeuw uit Zaamslag. Uit deze grote verzameling zullen alleen stukken worden opgenomen die een inhoudelijke aanvulling vormen op de bestaande collectie. De collectie bevat onder meer talrijke “Zwinwachters” (eocene gesteenten met fossiele schelpen en sponzen) en een compleet “keutjesspel” met kauri-schelpen, een typisch Zeeuws gezelschapsspel, wat de cultuurhistorische betekenis van de schenking benadrukt.

Zee- en landzoogdieren
De conservatoren Jan Piet Bekker en Mark Bosselaers hebben in 2025 de collectie zeezoogdieren systematisch voorzien van etiketten met plaatsaanduiding, collectienummer, soortnaam en beschrijving van het anatomische deel. Enkele sinds de bottenvistochten van 2015 en 2017 aanwezige stukken, waaronder materiaal uit de Westerschelde, zijn alsnog correct gedetermineerd en gelabeld; enkele objecten wachten nog op definitieve determinatie en etikettering.

De in 2024 door schenking van de Museumfabriek in Enschede ontvangen en inmiddels gedetermineerde en gecontroleerde zoogdierobjecten zijn opgenomen in de KZGW-collectie en voorzien van nieuwe labels. Een fragment van een onderkaak, aanvankelijk aangeboden als zuidelijke olifant (Mammuthus meridionalis, nr. 400000413), is geherdetermineerd als Afrikaanse olifant (Loxodonta africana, mogelijk bosolifant) en geregistreerd onder nummer NHG26587.

Verder zijn 6.037 exemplaren van veertien soorten kleine zoogdieren, voornamelijk uit Zeeland, geëtiketteerd, van plaatslabels voorzien en per soort in afzonderlijke lades ondergebracht. Het gaat onder meer om diverse spitsmuizen (waaronder gewone bosspitsmuis, tweekleurige bosspitsmuis, dwerg- en waterspitsmuis), woelmuizen (rosse, noordse, aard-, veld- en ondergrondse woelmuis), dwergmuis en de algemene soorten bosmuis en huismuis. Door deze ordening is het materiaal nu goed toegankelijk voor toekomstig wetenschappelijk onderzoek.

Overige naturalia
Na afronding van de inventarisatie van de overige naturalia (vogels, reptielen, amfibieën, vissen en ongewervelden, maar met uitzondering van de schelpen) kon in 2025 een algemene controle van standplaatsen en etiketten worden uitgevoerd door conservator Gerard Heerebout. Deze controle is in het verslagjaar voltooid. De afronding van de inventarisatie van nesten en eieren vergde veel tijd, vooral vanwege de grote variatie in kenmerken van losse eieren per soort.

Voor nesten met eieren kon veelal worden uitgegaan van de 19e-eeuwse determinaties, gebaseerd op veldwaarnemingen van terugkerende vogels; voor de losse eieren bood de documentatie van de 19e-eeuwse conservator dr. J.C. de Man waardevolle steun, al bleven enkele exemplaren onzeker. Uiteindelijk zijn 45 nummers met nest en eieren en dertien nummers met losse eieren geregistreerd. De collectie opgezette vogels (inclusief enkele geraamtes) omvat 284 nummers.

Het Excel-bestand van de overige naturalia (exclusief vogels en eieren) telt 355 regels en bestrijkt onder meer reptielen, amfibieën, vissen, wormen, holtedieren, spinnen en duizendpoten, mosdiertjes, kreeftachtigen, stekelhuidigen, insecten, sponzen en zakpijpen. Ook de vloeistofpreparaten van schelpdieren (39 regels) zijn hierin opgenomen; de nummering daarvan moet nog worden afgestemd met de collectie mollusca. Enkele droge preparaten in een ander depot worden later geïnventariseerd. Waar mogelijk zijn historische bijzonderheden bij objecten genoteerd, als uitgangspunt voor toekomstig archiefonderzoek binnen het KZGW. Bij de controle zijn glazen potten zo nodig opnieuw volledig met alcohol gevuld.

Het in 2024 geschonken 18e-eeuwse schelpenkastje leverde in 2025 enkele interessante nieuwe historische aanwijzingen op. Briefjes met wetenschappelijke namen, deels van Linnaeus, wijzen op een datering na 1758; een notitie verwijst naar een naam uit een boek van 1784 en één briefje vermeldt een in een spons uit Vlissingen gevonden schelpje, gedateerd 7 mei 1790. Mogelijk was het kastje eigendom van mr. Egbert Philip van Visvliet, die in 1799 in Middelburg overleed en bekendstond om zijn grote schelpenverzameling. De aanwezige fossiele kokkels wijzen op herkomst van Domburg-Oostkapelle, waar de familie Van Visvliet geregeld verbleef; later toegevoegde recente schelpen en twee invasieve exoten (Amerikaanse boormossel en Nieuw-Zeelandse zeepok) tonen aan dat het kastje ook na de 18e eeuw nog is aangevuld.

Archeologische voorwerpen (Aagje Feldbrugge)
In overleg met het KZGW-bestuur en provinciaal archeoloog Ludo Snijders is in 2025 aan Bureau SAGA (Maurice Janssen en Mette Langbroek) opdracht gegeven tot het uitwerken van een synthese van de vroegmiddeleeuwse handelsnederzetting Villa Walichrum. Hierbij worden de vele artefacten betrokken die in de loop der tijd bij het Zeeuws Genootschap zijn terechtgekomen, zowel in het depot van het Zeeuws Museum als in het Zeeuws Archeologisch Depot, aangevuld met de resultaten van onderzoek door de Walcherse Archeologische Dienst (WAD). Het project zal meerdere jaren duren en moet resulteren in een Engelstalige wetenschappelijke publicatie en, zo mogelijk, een Nederlandstalig publieksboek.

Dr. Pieterjan Deckers (KU Leuven) en dr. Letty ten Harkel (Universiteit Leiden), die eerder al een vergelijkbaar project startten, nemen opnieuw deel en brengen hun eerdere uitwerkingen in. Tijdens de eerste verkennende gesprekken in 2025 is tevens vastgesteld dat enkele objecten in de archeologische collectie ontbreken; daarom is verzocht te onderzoeken of zich nog materiaal in de opslag bij firma Bouwens bevindt.

Voor de expositie Bodemjuweeltjes (24 juni 2025–1 maart 2026) selecteerde conservator Caroline van Santen (Zeeuws Museum) in samenspraak met de conservator archeologie diverse objecten uit zowel het museumdepot als het Zeeuws Archeologisch Depot, met nadruk op sieraden uit de KZGW-collectie. Daarnaast startte UCR-student Amani Flynn in november een onderzoek naar het gebruik van spinsteentjes door de eeuwen heen, op basis van materiaal in het Zeeuws Museum en het Zeeuws Archeologisch Depot; de resultaten worden in 2026 verwacht. Veel aandacht ging ook uit naar het verfijnen van de registratie om objecten online te kunnen presenteren en zo de collectie beter te ontsluiten voor curatoren en onderzoekers.

Munten en penningen
Binnen het KZGW zijn in 2025 diverse projecten rond de collectie munten en penningen uitgevoerd, in nauwe samenwerking met onderzoekers, studenten en landelijke partners. UCR-student Quinn Scanlon onderzocht van augustus tot december 2024 de Romeinse muntvondsten bij Domburg en hun relatie tot de Romeinse legerplaats bij Oranjezon; zijn rapport, gepubliceerd op het KZGW Wetenschapsplatform, laat zien dat de spreiding van munten niet uitsluitend door militaire aanwezigheid verklaard kan worden; hij pleit voor een bredere, nieuwe inventarisatie van Romeinse munten in Zeeland.

Een gildepenning van het Middelburgse Schippersgilde (1599) is geselecteerd voor de publicatie De Camino de Santiago in 101 voorwerpen, die in april 2026 verschijnt. Intussen is doorgewerkt aan de registratie van middeleeuwse munten in NUMIS, de nationale database van De Nederlandsche Bank; na de invoer van de sceatta’s in 2024 zal de verwerking van de overige munten in 2026 worden afgerond.

Een inventarisatie van lavasteen- en gipsafdrukken van penningen uit de 18e en 19e eeuw leverde nieuwe inzichten op in herkomst en context van deze deelcollectie; hierover bereidt onderzoeker Geert van der Hofstad een artikel voor. De in 2003 in bruikleen ontvangen collectie Van Citters is in 2025 officieel geschonken aan het Genootschap en toegevoegd aan de online collectie. Dankzij steun van het Familiefonds Schorer kon bovendien een zeldzame penning uit 1897, gewijd aan jhr. J.W.M. Schorer, worden verworven.

Tijdens de Genootschapsdag op 22 november 2025 gaf conservator Rien Sanderse een toelichting bij de gesponsorde aanschaf van gildepenningen. In samenwerking met onder andere Cultuurfonds Zeeland en de Numismatische Kring Zeeland werd daarbij het belang van deze objecten voor het Zeeuwse erfgoed benadrukt.

Aankopen

Bijzondere aankoop
Adriaen Coorte (1665-1707) Stilleven met een testje aardbeien, een takje kruisbessen, een bos asperges en een takje rode bessen op een stenen plint. Olie op doek.

Midden in het aspergeseizoen 2025 is het Zeeuws Museum de trotse eigenaar geworden van het schilderij Stilleven met een testje* aardbeien, een takje kruisbessen, een bos asperges en een takje rode bessen op een stenen plint (1695) van Adriaen Coorte. Het museum heeft het kunstwerk sinds 2011 in bruikleen van een particulier. Al een aantal jaren is het opgenomen in de langlopende presentatie Dit is Zeeland. Het is altijd de nadrukkelijke wens van de eigenaar geweest dat het schilderij permanent en openbaar te zien is en niet thuis of ergens verstopt in een depot. Na diens overlijden boden de erfnamen het Zeeuws Museum het recht op eerste koop. Dankzij de deelnemers van de VriendenLoterij kon de Coorte daadwerkelijk worden aangekocht. Zonder deze belangrijke financiële steun was dit niet mogelijk geweest.

Belangrijke aanvulling collectie
Het schilderij is een belangrijke aanvulling op de collectie schilderkunst van het Zeeuws Museum. Het smakelijke stilleven met asperges en aardbeien is een voorbode voor het latere werk van de kunstenaar en door de veelheid van afgebeelde producten van bijzondere kunsthistorische betekenis. Vanaf 1696 maakt hij namelijk alleen nog werk met een enkel object. Adriaen Coorte (werkzaam c. 1683 - 1707) wordt gezien als de laatste vertegenwoordiger van de bloeiperiode van de kunst en wetenschap in Zeeland van de late 16e tot en met eind 17e eeuw. Dit schilderij draagt ertoe bij het verhaal over deze periode (beter) te vertellen aan de bezoeker.

*een testje is een aardewerken schaaltje

Schenkingen

Bijzondere schenking
In 2025 mocht het Zeeuws Museum opnieuw veel bijzondere schenkingen ontvangen. De aanwinsten variëren van prachtige streekdrachtcollecties tot opmerkelijke vondsten zoals kogels afkomstig van het VOC-schip Ravensteyn.

Het jaar werd echter vooral gekenmerkt door twee indrukwekkende particuliere schenkingen op het gebied van hedendaagse schilderkunst. We ontvingen een groot aantal werken van de Zeeuwse kunstenaars Reimond Kimpe en Antoine Mes. Beide schilders spelen een belangrijke rol in het Zeeuwse kunstveld: Kimpe met zijn expressieve stijl en vernieuwende kleurgebruik, waarmee hij het Zeeuwse landschap en leven een moderne zeggingskracht gaf, en Mes met zijn verstilde schilderijen waarin het alledaagse van Zeeland een poëtische lading krijgt.

Dankzij deze schenkingen is het Zeeuws Museum nu in staat om de artistieke ontwikkeling van beide kunstenaars vrijwel volledig te laten zien. Daarmee groeit niet alleen onze collectie, maar ook het verhaal dat we kunnen vertellen over de rijkdom en diversiteit van de hedendaagse Zeeuwse schilderkunst.